माझी फाईल कुठे आहे?

माझी फाईल कुठे आहे? 

माझ्या आयुष्यातील एक मोठा शोध नुकताच लागला.

मी माणूस नसून एक फाईल आहे.हा शोध अचानक लागलेला नाही. अनेक वर्षांच्या सरकारी, निमसरकारी, खासगी, वैद्यकीय, बँकिंग आणि सामाजिक अनुभवातून तो हळूहळू समोर आला.

जन्मल्याबरोबर माझी पहिली फाईल उघडली गेली असावी. जन्मदाखला, लसीकरण कार्ड, शाळेचा दाखला, गुणपत्रिका, ओळखपत्र, पॅन कार्ड, आधार कार्ड, पासपोर्ट...

एक फाईल संपत नाही तोवर दुसरी.कधीकधी वाटते, आयुष्य कमी आणि कागदपत्रे जास्त. शाळेत प्रवेशासाठी फाईल.

कॉलेजसाठी फाईल. नोकरीसाठी फाईल.बँकेसाठी फाईल. घरासाठी फाईल.विमा, गुंतवणूक, इस्पितळ, प्रवास, सोसायटी, कर, वीज, गॅस...

जिकडे तिकडे फाईल. पूर्वी माणसे भेटली की "काय म्हणताय?" असे विचारायची. आता "कागद दिलेत का?" हा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न असतो.एखाद्या कार्यालयात गेल्यावर तर आपल्या अस्तित्वापेक्षा फाईलचे अस्तित्व महत्त्वाचे वाटू लागते.

"तुम्ही कोण?" या प्रश्नाचे उत्तर महत्त्वाचे नसते. "फाईल नंबर काय?"

हा खरा प्रश्न असतो.

माझ्या लक्षात आले आहे की आपल्या देशात माणूस हरवला तर शोधायला वेळ लागेल; पण फाईल हरवली तर तातडीची बैठक बोलावली जाईल.

फाईल सापडली की काम सुरू. फाईल अडकली की आयुष्य अडकले. फाईल वर गेली की आशा वाढली.

फाईल खाली आली की पुन्हा नव्याने सुरुवात. 

कधी कधी मला वाटते, आपल्या आयुष्याचा एक गुप्त चरित्रकार असतो. तो म्हणजे फाईल.

आपण काय शिकलो, कुठे राहिलो, कुठे गेलो, किती कमावले, कोणत्या रुग्णालयात दाखल झालो,सगळे तिच्याकडे नोंदलेले असते.फक्त एकच गोष्ट कोणत्याही फाईलमध्ये सापडत नाही.

आपण किती हसलो. किती मित्र जोडले- पहिल्या प्रेमाची धडधड, मुलांच्या यशाचा आनंद, एखाद्या अपयशातून मिळालेली शिकवण, जुन्या पत्रांतून अचानक सापडलेली एखादी आठवण, मनाजोगते पुस्तक वाचून झाल्यावर मनात रेंगाळणारी शांतता, किंवा बराच काळानंतर भेटलेल्या जिवाभावाच्या माणसाबरोबर घालवलेला एक तास... यापैकी कशाचीच नोंद कुठल्याच फाईलमध्ये नसते. आणि तरीही आयुष्याचा खरा हिशेब बहुतेक याच गोष्टींमध्ये किती वेळा मनापासून आनंद घेतला. किती लोकांच्या आठवणीत राहिलो.

ते जगले गेले पाहिजे.

सूर्याकडे पाहण्याची कला.

 

जीवनाकडे पाहण्याचे दोन मार्ग असतात.

एक म्हणजे जे नाही त्याचा विचार करत राहणे.

आणि दुसरा म्हणजे जे आहे त्यातील सौंदर्य शोधत राहणे.

पहिला मार्ग सहज सापडतो. कारण अपूर्णता नेहमी डोळ्यासमोर उभी असते. राहून गेलेल्या गोष्टी, अपुरी पडलेली स्वप्ने, अपेक्षेप्रमाणे न घडलेले प्रसंग, न मिळालेल्या संधी, यांची यादी फार मोठी असते.

पण दुसरा मार्ग जाणीवपूर्वक निवडावा लागतो. तो म्हणजे जीवनाने दिलेल्या छोट्या छोट्या आनंदांची दखल घेण्याचा मार्ग.

सकाळचा पहिला किरण. पुस्तकातील एखादे मनाला भिडणारे वाक्य.

खिडकीबाहेर दिसलेले आकाश. किंवा कोणत्याही कारणाशिवाय मनात उमटलेले एक हसू.

आनंद अनेकदा मोठ्या घटनांमध्ये नसतो. तो अशा क्षणांमध्ये लपलेला असतो.

वयानुसार ही गोष्ट अधिक स्पष्ट होत जाते.

एकेकाळी क्षितिजावर दिसणाऱ्या मोठ्या यशांच्या मागे धावताना जे दिसत नव्हते, ते नंतर हळूहळू दिसू लागते. 

प्रत्येक दिवस काहीतरी देऊन जात असतो. कधी अनुभव, कधी आठवण, कधी शिकवण, तर कधी केवळ शांतता.

जीवनात अडचणी नसतील असे नाही. सावल्या असतीलच. हव्यात!

 सावल्यांचे अस्तित्व हे प्रकाशाच्या अस्तित्वालाच सिद्ध करत असते.

आशावाद?  हो  आशावाद वास्तवाकडे वेगळ्या नजरेने पाहण्याचा प्रयत्न आहे.काटे दिसत असतानाही फुलांकडे लक्ष देणे.अडथळे दिसत असतानाही शक्यता शोधणे. विलंब होत असतानाही विश्वास जपणे. आणि उद्या अजून काही सुंदर घडू शकते ही भावना मनात ठेवणे.आपल्या हातात सर्व काही नसते. पण आपली नजर कुठे ठेवायची हे मात्र आपल्या हातात असते.

दिवसाच्या शेवटी आनंदी माणसे आणि दुःखी माणसे यांच्यातील फरक परिस्थितीचा असतोच असे नाही; अनेकदा तो दृष्टीकोनाचा असतो.जगात प्रकाश आणि अंधार दोन्ही असतात.

प्रश्न एवढाच असतो, कोणत्या दिशेने आपण 

मला वाटते, आनंदी जगण्याची सुरुवात याच एका साध्या निवडीपासून होते.

प्रकाशाकडे पाहण्याच्या निवडीपासून.

प्रत्येकाची चाल वेगळी असते. कोणाला घाई नसते, कोणाला मागे पडल्याची खंत नसते. प्रत्येक जण आपापल्या लयीत जगत असतो. तेव्हा मनात एक विचार चमकून गेला—जीवनात महत्त्वाचा प्रश्न "किती वेगाने?" हा नसावा; "कोणत्या दिशेने?" हा असावा.

अरुण काळे

जून २०२६

सूर्य एक यो-यो

काही दिवसांपूर्वी सूर्योदय पाहत बसलो होतो. पूर्वेकडच्या क्षितिजावरून सूर्य हळूहळू वर येत होता. नकळत एक गंमतीशीर विचार मनात चमकून गेला.

आयुष्य म्हणजे सूर्याबरोबर खेळला जाणारा एक यो-योचा खेळ.

लहानपणी यो-यो हातात घेतला की त्याचे विलक्षण आकर्षण वाटायचे. एका दोरीला बांधलेले ते साधेसे खेळणे. हाताच्या एका झटक्याने ते खाली झेपावायचे, पुन्हा वर यायचे. पुन्हा खाली, पुन्हा वर. त्याचा आनंद जिंकण्यात नव्हता; त्याच्या हालचालीत, त्याच्या लयीत आणि त्यातून मिळणाऱ्या आनंदात होता.

सूर्याकडे पाहताना मला तोच खेळ आठवतो.

पहाटे तो क्षितिजावरून वर येतो. हळूहळू आकाशात चढत जातो. दुपारी आपल्या उंचीवर पोहोचतो. मग सावकाश पश्चिमेकडे झुकू लागतो आणि संध्याकाळी क्षितिजाच्या पलीकडे अदृश्य होतो.

दिवसाची एक फेरी पूर्ण होते.

दुसऱ्या दिवशी पुन्हा तेच.

पुन्हा एक सूर्योदय.

पुन्हा सूर्याचा यो-यो.

पुन्हा एक संध्याकाळ.

वयाच्या एका टप्प्यानंतर दिवस मोजण्याची पद्धत बदलते. कॅलेंडरवरील तारखा, वर्षांचे आकडे, वाढदिवस यांचे महत्त्व कमी होत जाते. त्याऐवजी महत्त्वाच्या वाटू लागतात छोट्या छोट्या गोष्टी—पहाटेचा गार वारा, चहाचा कप, एखाद्या मित्राचा फोन, पुस्तकातील एखादे वाक्य किंवा संध्याकाळी आकाशात पसरलेला रंगांचा उत्सव.

मग जाणवते की आपण प्रत्येक जण या सूर्याच्या यो-योबरोबर खेळत आहोत.

हा खेळ आपल्या नकळत सुरू असतो.

सूर्याचाही काहीसा तसाच स्वभाव आहे.

तो रोज त्याच मार्गाने प्रवास करतो, पण प्रत्येक दिवस नवा असतो. प्रत्येक सूर्योदयाचा रंग वेगळा असतो. प्रत्येक संध्याकाळचे सौंदर्य वेगळे असते. प्रत्येक दिवस एखादा नवा अनुभव, नवा विचार किंवा नवी आठवण घेऊन येतो.

म्हणूनच आता प्रत्येक सूर्योदयाकडे पाहताना मला वाटते—आजची फेरी सुरू झाली आहे.

आज पुन्हा एक संधी आहे.

काही नवीन पाहण्याची.

काही शिकण्याची.

काही जुन्या आठवणींना उजाळा देण्याची.

आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, आजचा दिवस मनापासून जगण्याची.

सूर्याचा यो-यो मला एक साधी गोष्ट शिकवतो. जीवन म्हणजे एखाद्या अंतिम ध्येयाकडे धावणारी शर्यत नाही. ते अनुभवांचा, आश्चर्यांचा आणि आनंदाचा खेळ आहे. आणि खेळ सुरू असेपर्यंत त्यात सहभागी व्हायचे.

आकाशाकडे पाहायचे.

सूर्याचा मागोवा घ्यायचा.

आणि बालपणीच्या निरागसतेने त्याचा आनंद लुटायचा.

कारण आजही सूर्याचा यो-यो फिरत आहे...

आणि त्याच्याबरोबर आयुष्यही.

अरुण काळे

जून २०२६

 

गुलमोहर

गुलमोहर

कसे कळते गुलमोहराला
कधी लाजावे, लालबुंद होऊन खुलावे?

आकाश अजून असताना कोरडे,
लागतो त्यास कसा हो ठाव?
पावसाच्या पहिल्या चाहुलीचा
कसा ऐकतो तो भाव?

कुठल्या अदृश्य हाकेने,
कोणासाठी तो सजतो खास?
भर उन्हातही फुलून जातो,
उधळीत रंगांचा सुवास.

असो वैशाख, असो अधिकमास,
जरी उन्हाचा तडाखा प्रखर;
तरीही डौलाने मिरवत राहतो
 हा लालबुंद साज सुंदर.

गुलमोहराकडे पाहिले की मला नेहमी एक प्रश्न पडतो. इतर अनेक वृक्ष सावली देतात, फळे देतात, ऋतूनुसार बहरतात; पण गुलमोहराचे काहीतरी वेगळेच असते. उन्हाळ्याच्या कडक झळा अंगावर घेत असतानाच तो अचानक लालबुंद फुलांनी उजळून निघतो. जणू त्याला येणाऱ्या पावसाची चाहूल आधीच लागलेली असते.

गुलमोहर मला  प्रतीक्षेचा, संयमाचा आणि आशेचा दूत वाटतो. परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरी आपली वेळ येईल, आपला ऋतू येईल, आणि तेव्हा आपणही आपल्या पूर्ण रंगांनी फुलू — हा विश्वास तो शांतपणे देत राहतो.

अरुण काळे

जून २०२६

खण पुन्हा उघडताना

 

खण पुन्हा उघडताना

अरे बापरे!

१५० हून अधिक पाने... आणि अनुक्रमणिकाही नाही?

अशी प्रतिक्रिया काही वाचकांच्या मनात येणे अगदी स्वाभाविक आहे.

पण मग आठवले — पुस्तकाचे नावच "खचखोळ" आहे.

खचखोळ म्हणजे काय?

आपल्या टेबलाच्या खणात डोकावून पाहा. तिथे खोडरबर असेल, पेन्सिलीची थोटके असतील, एखादे मोरपीस, जुनी राखी, शुभेच्छापत्रे, चिट्ठ्या-चिटोरे, सुकलेले फूल, मोडका चष्मा, व्हिजिटिंग कार्ड्स, काडेपेटी, गोट्या...

या वस्तूंचा एकमेकांशी काहीच संबंध नसतो.

तरीही आपण त्या जपून ठेवतो.

कारण वस्तूंपेक्षा त्यांच्याशी जोडलेल्या आठवणी, अनुभव आणि क्षण अधिक महत्त्वाचे असतात.

"खचखोळ" हे पुस्तक आणि हा ब्लॉग काहीसा तसाच आहे.

इथे राजकारण आहे, समाज आहे, माणसे आहेत, प्रवास आहे, आठवणी आहेत, निरीक्षणे आहेत, प्रश्न आहेत, काही ठाम मते आहेत आणि काही न सुटलेली कोडीही आहेत.

त्यांची शिस्तबद्ध रांग नाही.अनुक्रमणिका नाही.आणि असली तरी तिचा फारसा उपयोग झाला नसता.

कारण मनुष्याचा मेंदू अनुक्रमणिकेनुसार विचार करत नाही.

तो एका क्षणी बालपणात भटकतो, दुसऱ्या क्षणी वर्तमानपत्राच्या मथळ्यात शिरतो, तिसऱ्या क्षणी एखाद्या कवितेच्या ओळीत विसावतो आणि चौथ्या क्षणी विस्मृतीत गेलेल्या आठवणीचा धागा पकडतो.

"खचखोळ" हा त्या भटक्या मनाचा लेखी मागोवा आहे.

हे पुस्तक बऱ्याच काळापासून माझ्या सोबतीने प्रवास करत आहे.

त्यातील अनेक लेख, नोंदी आणि विचार आता पुस्तकाच्या रूपात एकत्र आले आहेत. प्रकाशनाची वाट मात्र अजून सुरू आहे. प्रत्येक पुस्तकाचा स्वतःचा प्रवास असतो. काही पुस्तके सरळ रस्त्याने वाचकांपर्यंत पोहोचतात; काहींना थोडी अधिक वळणे घ्यावी लागतात.

"खचखोळ" बहुधा दुसऱ्या प्रकारात मोडतो.तोवर विचार केला,खण बंदच का ठेवायचा? म्हणून हा ब्लॉग पुन्हा उघडत आहे.

गेल्या वर्षभरात येथे शांतता होती. पण शांतता म्हणजे रिकामेपणा नव्हे. मनाच्या खणात नवे विचार, नवी निरीक्षणे आणि काही जुने प्रश्न जमा होतच होते.

आता  खण पुन्हा उघडत आहे.

कुठलेही पान उघडा. आजचे वाचा किंवा कालचे.

आवडले तर पुढे जा. नाही आवडले तर दुसऱ्या खणात डोकावा.

कदाचित एखादी आठवण. कदाचित एखादा प्रश्न.

कदाचित स्वतःचाच एखादा विसरलेला भाग.

बाकी निर्णय तुमचा.

खण उघडा आहे.

पुस्तक अजून वाटेवर आहे.

— अरुण काळे

जून २०२६

तू आहेस!!!!

 

तू आहेस !!!!

तू आहेस तरी कोण?

थोड्यावेळासाठी समजा, मी तुझे अस्तित्व विसरलो,

मग हे विश्वास न बसणारे चमत्कार कोण करतो?

उत्तराची सुई तुझ्या दिशेनेच फिरते.

परवा झालेल्या अहमदाबाद विमान अपघातात

२३०पैकी २२९ मृत होतात आणि एक प्रवासी एवढ्या मोठ्या

अपघातून सहीसलामत वाचतो, नाही तू वाचवतोस? का?

माझ्या बुद्धीस हा तुझा चमत्कारच!!!

काही तरी कारण, जे केवळ तू जाणतोस.

२३० प्रवाशांमधून एक जीव वाचवलास.

चक्रावलेला मेंदू, डोळे मिटून,

हात जोडून स्वगत पुटपुटतो.

विश्वास ठेव, किंवा न ठेवूही शकतोस,

तू आहेस!!!!

---

"ना भूतो ना भविष्यती "

"गेले वर्ष भर मी माझ्या ब्लॉग्स चे पुस्तकात रूपांतर करण्यास झटत आहे. होय खऱ्या अर्थाने.वयोपरत्वे शुद्ध लेखन तपासणे माझ्या साठी एक भयानक स्वप्न झाले आहे. 

असो.आज वर्षाने ब्लॉग लिहिण्याचा योग आला तो देखीलआला नसता जर 

'अगा जे घडलेच नाही' असा प्रकार झाला नसता. नक्की माहित नाही पण असा प्रकार देशात प्रथमच झाला असावा.

पहिली ५ वर्षे फुशारक्या मारणाऱ्या,उत्तम डिझायनर कपडे दिवसातून ३ वेळा बदलणाऱ्या, येणाऱ्या जाणाऱ्या परराष्ट्र प्रमुखांना मिठ्ठया मारणाऱ्या,काळा पैसा १ वर्षातआणण्याचे वचन देणाऱ्या, अचानक नोट बंदी करणाऱ्या, करोना सारख्या विश्व व्यापी आजारावर उपाय म्हणून जनतेस थाळ्या वाजवयास लावणाऱ्या,कर्ज काढून बँकांचे दिवाळे वाजवणाऱ्याना 'चल उड जा रे पंछी' म्हणत काणा डोळा करणाऱ्या, 'निरोध' सारख्या जनसंख्येस आळा घालणाऱ्या वस्तू वर देखील GST लावणाऱ्या, जातीय वाद भडकवणाऱ्या, शेतकऱ्याना न जुमानणाऱ्या, मणिपूर मधील आग डोंबाकडे "अगा जे घडलेच नाही"दृष्टिकोन असणाऱ्या,पृथ्वी भ्रमण १० वा ग्रह बनून सतत फिरणाऱ्या, देशाचे करोडो उडवणाऱ्या, गादीचा मोह न सुटणाऱ्या, विरोधी पक्षाची गाऱ्हाणी न जुमानणाऱ्या, "हम करे सो कायदा" वर्तणूक असणाऱ्या सुरुवातीचे खोटे मुखवटे फाटल्यावर लोकप्रियतेला ठिगळे लावून फिरणाऱ्या, हरता हरता कुबड्या शोधून उभा राहणाऱ्या,आपल्याच मित्राना देश विकणाऱ्या, आवश्यक लढाया बलवान देशाच्या सांगण्यावर बंद करणाऱ्या, व जशी विरोधकांच्या आगीची झळ लागल्यावर पळ काढणाऱ्या,  आपल्या हाताशी सर्व पाळीव मंत्री मिरवणाऱ्या, अरे हो स्वतःचे सेल्फी दुसऱ्या कडून काढून घेण्याचा नाद असणाऱ्या, तडीपार माणसास आपला उजवा हाथ बनवून गृहखाते सोपविणाऱ्या ह्या देश रखवाल्याचे २१  ऑगस्ट २०२५ ला संसदेत प्रवेशाचे स्वागत  विरोधकांनी नाऱ्याने केले.

नारे होते "वोट चोर गद्दी छोड" "वोट चोर गद्दी छोड". ह्या हुन अधिक लोकशाहीत होणारा अपमान भारताच्या ७६ व्या स्वतंत्र वर्षां मध्ये "ना भूतो ना भविष्यती " होणे नाही पण त्याच बरोबर "निर्लजम सदा सुखी हे जनतेस विसरून चालणार नाही.

आपले राष्ट्रीय ब्रीद वाक्य 'सत्यमेव जयते' बदलण्याची वेळ न येवो हि प्रार्थना.